Bùi Xuân Phái sinh ngày 1 tháng 9 năm 1920, mất ngày 24 tháng 6 năm 1988, tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây nay là thủ đô Hà Nội, Việt Nam. Đây là làng quê nức tiếng cả nước với nghề vẽ tranh khắc gỗ dân gian nổi tiếng. Chính làng Kim Hoàng đã nuôi dưỡng tâm hồn, ấn tượng ngay từ tuổi thơ của danh họa Bùi Xuân Phái. Với những gam màu rực rỡ, những hình vẽ kỳ thú gắn với làng quê Việt Nam đã luôn theo suốt ông trong cuộc đời một nghệ sĩ, tạo nên niềm đam mê hội hoạ ngay từ ngày còn thơ bé. Năm 1941, ông học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng khóa Nguyễn Tư Nghiêm, Tạ Thúc Bình, Huỳnh Văn Gấm… và là học trò của Giáo sư Iguimberty, Họa sĩ Nam Sơn và Tô Ngọc Vân… Ông bắt đầu vẽ Phố và tham dự triển lãm Tokyo khi còn là học sinh Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông là một trong những họa sĩ người Việt Nam mang tầm thế giới. Những tác phẩm của ông đặc biệt nổi tiếng với các bức tranh sơn dầu vẽ về Phố cổ Hà Nội hay thường được gọi với cái tên trìu mến: Phố Phái.
Chân dung họa sĩ Bùi Xuân Phái
Là họa sĩ tốt nhất được biết đến của tất cả các họa sĩ Việt Nam hiện đại, Bùi Xuân Phái được tôn trọng và ngưỡng mộ đối với cả nghệ thuật của mình và đạo đức. Ông được ví như hình ảnh thu nhỏ của người Việt Nam mà các nghệ sĩ đơn độc, đau khổ cho cuộc đời cống hiến nghệ thuật của mình: ông đã mất vị trí giảng dạy của mình tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội năm 1957 để hỗ trợ Nhân Văn chuyện một phong trào tự do chính trị và văn hóa và không được phép. Ông thực hiện một cuộc triển lãm các tác phẩm tranh sơn dầu của mình vào năm 1984. Tài năng, nhân cách lớn của Bùi Xuân Phái còn góp phần đào tạo nhiều danh họa cho Việt Nam. Ghi nhận công lao của ông, năm 1996, Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật đợt 1 cho danh họa Bùi Xuân Phái, giải thưởng Hồ Chí Minh, đây là giải thưởng quốc gia cao nhất cho các nghệ sĩ họa động nghệ thuật tại Việt Nam.
Trước thềm Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã quyết định đặt tên phố Bùi Xuân Phái tại khu đô thị mới Mỹ Đình, để vinh danh ông – một nghệ sĩ tài hoa với tình yêu Hà Nội, đã gắn bó cả sự nghiệp sáng tạo hội họa của mình với Thủ đô yêu quý.
Họa sĩ Bùi Xuân Phái
Năm 1997 ông được nhà nước tặng thưởng: Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam.
Bùi Xuân Phái là một trong những họa sĩ thuộc thế hệ cuối cùng của sinh viên trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng thời với các danh họa Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên – những tên tuổi ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Những tác phẩm của Ông chuyên về chất liệu sơn dầu, đam mê mảng đề tài phố cổ Hà Nội.
Hình ảnh trong tranh phố cổ của Bùi Xuân Phái vừa tính cổ kính lại rất hiện thực, thể hiện rõ hồn cốt của phố cổ Hà Nội những thập niên 50, 60, 70. Đường màu chủ đạo trong tranh Phố Phái là các đường viền đậm nét, với những con phố gần gũi, thân quen thể hiện chiều sâu của các tác phẩm.
Ông không chỉ gửi gắm những kỉ niệm, những hoài cảm cùng nỗi buồn man mác, tiếc nuối bâng khuân trên từng nét vẽ, mà còn là điềm báo về sự đổi thay và biến mất của từng mái nhà, từng con người mang hồn phách xưa cũ. Để bây giờ thế hệ trẻ có thể ngắm nhìn những con phố thân quen đã trở thành dĩ vãng qua những bức tranh Phố Phái.
Ông còn thể hiện thành công những đề tài tranh sơn dầu khác ngoài phố cổ như: Tranh khỏa thân (Tranh Nude)Tranh nông thôn Việt Nam, tranh tĩnh vật hoa lá, tranh chân dung, tranh phong cảnh, sinh hoạt khác nhau, phản ánh khá sinh động và chân thật từng giai đoạn của dân tộc. Nhưng đề tài phố cổ Hà Nội là đề tài ông đã gắn bó hơn 40 năm, bởi đó là nơi chứa đựng nhiều kỷ niệm vui buồn, thăng trầm cuộc đời ông.
Giải thưởng trong các cuộc triển lãm toàn quốc và thủ đô đã được trao tặng cho những bức tranh sơn dầu của ông, các tác phẩm của ông mang linh hồn người Việt, tính cách nhân bản và lòng yêu chuộng tự do, óc hài hước, đậm nét bi ai và khốn khổ.